Bogdan Miś: Katyń. Wersja pedagogiczna

Obejrzałem sobie na DVD “Katyń” Wajdy – nie bacząc na to, że będzie on zaraz w telewizji. Jakoś tak mnie naszło; długo nie mogłem się zebrać, bo jakoś niezbyt wierzyłem, że to w ogóle  jest temat do podjęcia w filmie fabularnym. Zwłaszcza, że mistrz obok genialnego “Wesela” czy wielkiej “Ziemi obiecanej” ma na koncie i parę innych filmów, których po prostu nie lubię. No, ale w końcu włączyłem odtwarzacz… 

Najpierw o samym filmie: warsztatowo jest nadspodziewanie dobry i absolutnie da się oglądać, choć klasycznej fabuły – w sensie opowiadania jakiejś konkretnej historii – w nim istotnie mało; ale to i dobrze, bo narzucające się laikowi standardowe rozwiązanie scenariuszowe “uogólnienie przez szczegół” nie byłoby tu na miejscu. “Katyń” jest dobrze zagrany, bez szarży, bez zbędnego patosu i niezły technicznie; nawet dialogi – rzadkość w polskim kinie – dadzą się zrozumieć. Nie jest to jednak film genialny, niestety; nie chwyta za gardło niczym - poza samym tematem. Żadną wielką przenośnią, żadnym epickim uogólnieniem. 

Może dlatego, że jest taki wyważony politycznie i mądry; mówię to bez cienia szyderstwa. Oprócz sprawy katyńskiej mamy tu więc pokazaną sonderaktion Krakau – eksterminację przez Niemców inteligencji krakowskiej, czego nie sposób zrozumieć inaczej, niż jako przypomnienie, że nie tylko bolszewicy byli zwierzętami; naziści też. To święta prawda, ale jakby osłabiająca w tym kontekście główny temat emocjonalnie. 

Jest też w filmie postać radzieckiego kapitana, który ratuje rodzinę polskiego oficera przed wywózką albo i gorszym losem. Też – święta prawda; tacy byli. Jeden z nich dokładnie tak właśnie uratował mnie i moją rodzinę, nakazując natychmiastową  ucieczkę do Generalnej Guberni z Równego, gdzie nas w 1939 roku zagarnęła Armia Czerwona; gdyby moja matka wtedy nie posłuchała, pewnie nie miałbym dziś okazji pisania tych słów i leżał sobie gdzieś pod kołem podbiegunowym. Pamiętam jego nazwisko, powtarzane przez rodzinę z wdzięcznością i szacunkiem: Anton Sirota. Major NKWD, proszę sobie wyobrazić. 

Więc Wajda, pokazując uczciwego i ludzkiego bolszewika – pokazuje w filmie prawdę. Ale nie pokazując – ani nawet nie sugerując możliwości istnienia takiej postaci – przyzwoitego Niemca (a przecież tacy byli, wspomnijcie tego z “Pianisty”; zresztą, sam takich też znałem…) jednak nieco sprawę relatywizuje. Nie sposób odczytać jego przesłania inaczej, jak stwierdzenia, że hitlerowcy i bolszewicy byli wprawdzie zbrodniarzami, ale bolszewicy jakby trochę mniej; bo niektórzy mieli cechy ludzkie. 

No i to w moim odczuciu jest uogólnieniem z nutką fałszu. Totalitaryzm bolszewicki był w praktyce dokładnie taki sam (wczytajcie się w “Krótki kurs historii WKP (b)” i “Mein Kampf”) jak nazistowski. Ta sama zasada nieomylności wodza, ten sam prymat masy nad jednostką, ten sam kult siły; faszyzm i bolszewizm to w praktyce jedno i to samo, choć faszyzm eksponował nie tyle “wroga klasowego”, co “wroga rasowego i narodowego”; w sumie – jeden tyfus. 

Więc – fałsz. Historycznie – bez wątpienia. Ale politycznie, z punktu widzenia wymogów współczesności – Wajda ma jednak rację. Ma rację, bowiem dzisiejsi Niemcy potrafili się sami odciąć od swojej przeszłości i na zachód od Odry reminiscencje nazistowskie są dziś marginesem. Natomiast w Rosji – ciągoty stalinowskie marginesem jeszcze nie są. Nie mogę tego zrozumieć (bo cóż by szkodziło Putinowi powiedzieć, że Stalin i jego ferajna to degeneraci i zbrodniarze: przecież ta kompania dawno jest w piachu?), ale to fakt. Rosjanie jakoś ciężko i z trudem wychodzą ze swojej ciemności; pewno więc lepiej – tak jak to robi Wajda – pomóc im w tym, mówiąc “nie wszyscy byliście bydlakami”. 

Tyle że przemyślany dydaktyzm nie robi dobrze Sztuce. I dlatego ”Katyń” genialny nie jest. Tylko przyzwoity.