Brakuje liberałów

Leszkowi Balcerowiczowi 

Z końcem lat 60. ubiegłego wieku starałem się, z całą dopuszczalną wtedy cenzuralnie energią, popularyzować sztukę zarządzania w przemyśle. „Wyzwanie amerykańskie” Servan-Schreibera odkryło Europie źródła przewagi USA. I wydawało się, że w gospodarce „socjalizmu” umiejętność zarządzania okaże się na tyle apolityczna, by można ją było rozwijać jako postęp dla ustroju nieszkodliwy. Było zaś kogo w kraju popularyzować. Witolda Kieżuna poznałem jeszcze w roku 1957, kiedy w NBP kredytował zwalnianych z administracji centralnej (w tym i z aparatu); pomysł był genialny, po latach prof. Kieżun podsunął go premierowi Kanady - i ten bez napięć „odchudził” swą centralną biurokrację. Było dwóch młodszych pionierów – Andrzej Zawiślak i Andrzej Koźmiński (w wolnej Polsce twórca i szef najważniejszej uczelni tej specjalności). No i był Tadeusz Kochanowicz, w randze ministra, eks-PPSiak, dla partii nieszkodliwy maniak – twórca Centralnego Ośrodka Doskonalenia Kadr Kierowniczych, który na marginesie reżimu wykształcił dosłownie setki menedżerów; u jego boku - Andrzej Ehrlich (obyż tu zaczął pisać!). Potem objawił się znakomity Janusz Gościński – słowem uformowała się prawie z roku na rok cenna elita fachowa (trzech panów już nie żyje), elita z opinią – nieszkodliwej politycznie; drażnić zaczęła partię dopiero później. 

W latach 70. utarło się w tym gronie mawiać o ekonomistach, że znają się na ekonomii, ale nie na gospodarce. Po roku 1970 rządził faktycznie Jaroszewicz, na funkcjonowanie gospodarki mieli jednak ci „socjalistyczni ekonomiści” duży wpływ. Faktyczną o niej wiedzę mieli - dziennikarze, głównie - „Życia Gospodarczego”. Znali struktury, dyrektorów, stosunki z aparatem partyjnym. Ekonomiści operowali kategoriami „zagregowanymi”, wartościami i relacjami łącznymi, nie interesując się nawet tym, jak przedsiębiorstwo układa sobie stosunki z innymi i z władzami wyżej, jak oszukuje, „zaczepia się w planie”, „załatwia” – a „załatwiać” trzeba było wszystko, od zaopatrzenia po wysyłkę, omijając wszechobowiązujące wskaźniki. Wskaźniki obmyślali „ekonomiści”. Zarządzania pod uwagę nie brali, struktur nie pojmowali. Do dziś przetrwały w górnictwie w postaci spółek, holdingów i kompanii dawne zjednoczenia, choć inż. Franciszek Morawski, ekspert niekwestionowany, już w roku 1970. udowodnił, że w kopalnictwie starczy jako przedsiębiorstwo - kopalnia lub zespół kopalni, pracujących na jednym złożu. Tak samo pozostał monopol telekomunikacji, sprzedany innemu monopolowi, i to państwowemu, choć w Finlandii sieć ogólnokrajowa jest własnością spółki lokalnych operatorów. Ci jak u nas w Chmielniku Rzeszowskim za rozmowy lokalne nie biorą nic poza abonamentem. 

Proszę się nie dziwić, że w czasie fenomenalnej operacji zespołu Balcerowicza w roku 1990 pisałem „Ostrożnie, Panie Premierze”. Nie dowierzałem, że ekonomiści, nawet genialni, pozakręcają wszystkie kurki z inflacją – wiedziałem, jak sprytnie nasz przemysł umie obchodzić wszelkie ograniczenia i bariery. A jednak ten pakiet ustaw dokonał swego. Owo jedyne w swym rodzaju, „skokowe” przejście od gospodarki „planowej” do rynkowej i do zdrowego, normalnego pieniądza mam od lat za osiągnięcie naukowe, godne ekonomicznej nagrody Nobla (kompromitują w moich oczach tę nagrodę wyróżnienia dla prac, no, dość, tuzinkowych).  

Niemniej potem okazało się,  że ekonomiści, już prawdziwi, jak o zarządzaniu, tak i mało wiedzą o metodyce prywatyzacji. Co gorsza, nie zaciekawiły ich niczyje doświadczenia. Stąd rzekoma prywatyzacja „kapitałowa” zamieniła się w prywatyzację „urzędniczą” – zamiast żeby partnerów kapitałowych wyszukiwały sobie same przedsiębiorstwa. Udało się ściągnąć do Polski Louisa Kelso – to Kelso obmyślił techniki finansowe dla „prywatyzacji” słabujących przedsiębiorstw, których wielkie korporacje chciały się pozbyć. Ówczesny szef prywatyzacji nie raczył się z nim spotkać (żałował w kilka lat później). Pozostały technikami u nas nieznanymi zarówno „leveraged” MBO, Management-Buy-Out, kredytowany wykup decydującego pakietu akcji przez menedżera (menedżerów), jak ESOP, Employee Stock Ownership Plan, kredytowany wykup części udziałów przez spółkę pracowniczą (nie żadna sprzedaż pojedynczych akcji pracownikom, ani tym bardziej – ich rozdawnictwo). To był wykup do spłaty wyłącznie z zysków przedsiębiorstwa, nie ze sprzedaży akcji. ESOPowi nic nie pomogło, że był programem Reagana, a wcześniej – Piusa XI. Związki zawodowe są przeciw. W USA też były. 

Ekonomiści nadal, obawiam się, nie rozumieją struktur wielkich korporacji. Na zdrowie tychże nie działa giełdowa własność prywatna. Jak w socjalizmie – jest anonimowa, rozmyta, nikt nie zarządza takim biznesem jak swoim. Problemem jest, jak własność uczynić podstawą zarządu, przymusowo płaci się menedżerom część wynagrodzenia w akcjach, ale im wystarcza obudowa spolegliwą radą nadzorczą. W przemyśle, w handlu, w bankach. I sami grają (na giełdzie). I kosztują. Do światowej zapaści finansów przyczyniła się tolerancja dla monopoli i dla nieprawdopodobnych kosztów własnych ich zarządzania. Także u nas. Nasz węgiel mógłby być o 20% tańszy, elektryczność kupowana przez sieć od elektrowni bez „koncernów” - też. Ale brakuje liberałów. 

Stefan Bratkowski