Stefan Bratkowski: Dziewanowski, czyli brzemię białego człowieka

Historia Polski pamięta słynne przemówienie Lecha Wałęsy w Kongresie Stanów Zjednoczonych – Kongres, usłyszawszy wypowiedziane po angielsku dźwięcznym, stentorowym głosem Jacka Kalabińskiego, pierwsze, tak amerykańskie słowa „we, the people…”, „my, naród…”, powstał cały z miejsc dla długiej, burzliwej owacji. Tak czcił Wałęsę. Napisał to przemówienie dla Wałęsy wielki dyplomata, pierwszy ambasador wolnej Polski w Waszyngtonie, Kazimierz Dziewanowski. I cieszył się, słuchając owacji.

Jego wielkość nie narodziła się jednak w Waszyngtonie. Pół wieku temu było ich cztery znakomitości, czołówka całej zresztą generacji wybitnych reporterów. Czterech reporterów-pisarzy-filozofów. Kazimierz Dziewanowski, Wiesław Górnicki, najmłodszy z nich Ryszard Kapuściński i Jerzy Zieleński. Dziewanowski z Górnickim przyjaźnili się w redakcji „Świata”, w której wyrośli na gwiazdy, zanim ją rozpędzono; Kapuściński i Zieleński wyszli ze „Sztandaru Młodych”, istnego inkubatora talentów mimo koszmarnego tytułu. Pamiętam jeszcze dni, kiedy Rysiek (Kapuściński), trzymając w ręku Zieleńskiego „Stan oblężenia w raju”, westchnął – „mam nadzieję, że kiedyś też coś tak dobrego napiszę”. Pamiętam też, jak w roku 1967 Górnicki zrezygnował z pozycji korespondenta Polskiej Agencji Prasowej w Waszyngtonie, protestując przeciw kampanii antysemickiej w PRL – by w roku 1981 zdumiewającą woltą obrócić się z całą przyrodzoną bezinteresownością… w adiutanta generała Jaruzelskiego i wyeliminować się ze środowiska przyjaciół. Literackiego Nobla przed śmiercią zabrała Kapuścińskiemu geografia. Czytał „Brzemię białego człowieka” Dziewanowskiego, czytał – jak mówił - z poczuciem grzechu, że nie ma jak zapewnić tej książce międzynarodowego powodzenia.

To „Brzemię białego człowieka”… Tytuł ironiczny, a zarazem pełen fascynacji. Pamiętam dwa szczególne wrażenia w opowieściach reportera obieżyświata, które znalazłem potem u wstępu książki. Pierwsze z głębi rozpalonego słońcem Sudanu. Daleko od siedzib ludzkich zobaczył na horyzoncie „strome zbocze górskie pokryte napisami, emblematami, herbami. Białe, ułożone z kamieni litery miały pięć, sześć, może osiem metrów wysokości (…). Pyszniły się na tym zboczu ogromne, butne i pełne siły, która minęła. „Kings Own Rifles”, Royal Artillery…”, „Guards…”, „Lancers…”, „Signal corps”. Obok nich znaki pułkowe: lwy, jednorożce, szable i korony. Tkwiły w tym groźnym, nieludzkim krajobrazie jak na paradnym przeglądzie przed pałacem Buckingham”. Drugi obraz – w głębi Azji, „w równie niecodziennym pejzażu. Wysokie góry na pograniczu Pakistanu i Afganistanu, rozerżnięte głębokim wąwozem i przełęczą Khyber Pass. Wąwóz zmierza w górę ostrymi zakosami, jego ściany są niemal pionowe, górują nad nimi bastiony skalne i iglice, droga układa się w spirale, od których zapiera dech. (…) W wąwozie Khyber, na końcu świata, ujrzałem podobne znaki pułkowe na zboczach gór, jakie przedtem widziałem w Sudanie; zwłaszcza zaś pułku Dorsetshire z dewizą „Primus In Indis”. Dziewanowskiemu nie imponowała potęga. Ale to był chyba, jak napisał, ostateczny bodziec, by po latach „podróży, lektur, rozmów i obserwacji, wędrówek po krajach, którymi niegdyś rządzili Anglicy”, zebrawszy dziesiątki książek, poświęconych dziejom Imperium, i mnóstwo sprzecznych ze sobą opinii, siadł Dziewanowski do pisania tej książki.

To Imperium zabijało – i niosło cywilizację, zniewalało – i pierwsze zniosło niewolnictwo, wyzyskiwało – i pierwsze dało światu wolny rynek, po czym – samo się wycofało z historii, nadając swym koloniom niepodległość. Miał Dziewanowski pod bokiem inne Imperium – które dziś chce wrócić do historii ze swą zdziczałą tradycją samodzierżawia, nie sądzę, by jego wybór był tylko unikiem i odtrutką.

Ci międzynarodowi reporterzy z natury zawodu wędrują po świecie samotnie, sam zawód wymaga odpornego na wszystko indywidualizmu, przychodzi im nieraz ryzykować życiem – i ryzykują także tym, że, niewygodni, mogą nie mieć gdzie drukować ani komu przekazać nagromadzonej wiedzy. Już choćby to „Brzemię białego człowieka” ukazało się z ośmioletnią przerwą na wojnę polsko-jaruzelską i na nielegalną Dziewanowskiego aktywność. Indywidualista, ale z konieczną u reporterów sympatią do ludzi, wszedł z końcem lat 70. w krąg ludzi podobnych sobie, w samorzutnie zawiązane, niezależne grono czołówki intelektualnej kraju, pisarzy, naukowców, artystów, dziennikarzy, towarzystwo bez listy członków, statutu i władz, bez przywódców; można je było policyjnie nękać, ale nie było o co oskarżyć. Przemilczane dziś Konwersatorium „Doświadczenie i Przyszłość” było swoistym ewenementem, skoro przyjmowało się z góry, że intelektualiści mogą co najwyżej wspólnie protestować, ale nie potrafią razem pracować. Tymczasem ich „zespół usługowy”, takoż samorzutnie zawiązany, podpisujący się własnymi nazwiskami, gromadził odpowiedzi na swe ankiety i opracowywał raporty DiP. Jest w nich wiele energii, nerwów i czasu Dziewanowskiego. Ich serię otworzył w roku 1979 raport „O stanie Rzeczypospolitej i drogach wiodących do jej naprawy”, zamknął - raport „Polska wobec stanu wojennego”, najtrudniejszy do opracowania, ponieważ część redaktorskiego „zespołu usługowego” siedziała w obozach internowania, a część chroniono ukryciem.

Lata 1982-89 egzaminowały polską elitę intelektualną z dzielności i – mądrości. Dawał Dziewanowski polskiej myśli niezależnej, ignorującej opresje nielegalności, teksty jedne z najważniejszych. „Złom żelazny, śmiech pokoleń” przejdzie na pewno do historii publicystyki i eseistyki polskiej. Szkic „O kulawym diable i jego kulawym dziele”, sprowokowany cenną pracą Wacława Długoborskiego, poświęcił Dziewanowski Goebbelsowi i jego sztuce propagandy - ukazywał mechanizmy propagandy totalitarnej, w którą wierzą przede wszystkim sami rządzący. Do dziś ten szkic zachowuje aktualność – wobec niedawnych prób nie tak groźnych, ale opartych na podobnej wierze z odpowiednią jednak dawką cynizmu.

Nie ograniczała się ta elita do oporu; przygotowywała, na ile mogła - przyszłość. W połowie lat 80. został Dziewanowski jedną z najważniejszych postaci innego nielegalnego, dyskutującego grona - Konwersatorium „Polska w Europie”. Skupił w nim kilkadziesiąt osób zainteresowanych i kompetentnych nieoceniony, też przemilczany, znany jedynie przyjaciołom, skromny „starszy pan”, Zygmunt Skórzyński. Funkcjonowało w pomieszczeniach parafii Św. Trójcy na Solcu u ks. prof. Marka Kiliszka, jeszcze jednego zapomnianego „robotnika oporu”. Na spotkaniach tego tajemniczego, dość zamkniętego w swym składzie konwersatorium, czynnego do dzisiaj, omawiano najistotniejsze problemy przyszłej polityki zagranicznej Polski i problemy polityki międzynarodowej. Trafiali do tego swoistego klubu - przez pomieszczenia kościoła - znakomici zagraniczni goście, edukował on przyszłą fachową kadrę ministerstwa spraw zagranicznych Polski niepodległej. Dziewanowski ze swoją wszechstronną wiedzą był w tym dziele niezastąpiony. Polska niepodległa wysłała go potem jako pierwszego swojego ambasadora do Waszyngtonu.

Nie miał kiedy zadbać o wydanie swych tekstów z czasów podziemia w normalnych wydawnictwach. Czekają do dzisiaj.

Stefan Bratkowski