Magdalena Jungnikiel: Wokół zmian w prawie prasowym. Jak to się ma do wolności wypowiedzi?

Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego postanowił chyba usatysfakcjonować Sąd Najwyższy i przygotował projekt nowelizacji prawa prasowego (http://www.mkidn.gov.pl/docs/prawo_prasowe-010609.pdf). Poza zmianami o charakterze porządkowym, rugującymi z systemu niektóre normy puste, pokuszono się również o zmianę definicji prasy. Według propozycji pojęcie to ma objąć także „publikacje prasowe ukazujące się w formie elektronicznej”. I jeśli będą miały wyłącznie postać elektroniczną, zostaną poddane obowiązkowi rejestracji.  

Część uczestników debaty o tym projekcie jest skłonna uznać, że wymagana rejestracja to tylko „czysta formalność”. Powstaje jednak pytanie, czy ta formalność jest nam niezbędna w przyjaznym państwie. Rodzi się wątpliwość, co do tego, czy wymóg rejestracji strony internetowej - rzekomo tylko takiej, która „ukazuje się periodycznie, nie rzadziej niż raz do roku, nie tworzy zamkniętej, jednorodnej całości i jest opatrzona stałym tytułem albo nazwą, numerem bieżącym i datą” - nie będzie przypadkiem ograniczeniem wolności wypowiedzi. Takim, które nie jest konieczne w demokratycznym społeczeństwie. 

Wypada po raz kolejny odwołać się do europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. I oddać głos Trybunałowi, który w swoich wyrokach wielokrotnie powoływał następujące zasady ogólne:

• wolność słowa jest jednym z głównych filarów społeczeństwa demokratycznego, stanowi jeden z podstawowych warunków jego rozwoju oraz samorealizacji każdej jednostki.

• Swoboda wypowiedzi odnosi się nie tylko do „informacji”, „poglądów”, „idei” przyjmowanych życzliwie lub uważanych za nieszkodliwe czy obojętne, ale także takich, które obrażają, urażają, wstrząsają lub niepokoją bądź martwią. Tego wymaga pluralizm, tolerancja oraz otwartość umysłowa, bez których nie można mówić o „społeczeństwie demokratycznym”;

• Wszystkie istniejące ograniczenia należy interpretować rygorystycznie, muszą być też w przekonywający sposób uzasadnione.

• Test „konieczności w demokratycznym społeczeństwie” wymaga oceny, czy dana ingerencja odpowiada „istniejącej potrzebie społecznej”, określanej niekiedy mianem „palącej”, czy jest proporcjonalna do realizowanego, uzasadnionego celu. Państwa umawiające się korzystają z pewnego marginesu oceny, aby rozstrzygnąć istnienie takiej potrzeby, ale pozostaje on pod kontrolą europejską, która odnosi się zarówno do procesu legislacji jak i stosowania prawa.

• W sprawach dotyczących prasy ów krajowy margines uznania jest ograniczony interesem demokratycznego społeczeństwa, polegającym na zapewnieniu istnienia wolnej prasy. To bowiem wolność prasy gwarantuje opinii publicznej jeden z najlepszych środków poznawania i kształtowania opinii o poglądach i podejściu ich politycznych liderów.

• Ochronie podlega nie tylko treść idei i informacji, ale także forma, w jakiej są one wyrażane.

To wspólne pryncypia dla orzeczeń w sprawach przeciwko Polsce, w których stwierdzono naruszenie postanowień Konwencji dotyczących wolności słowa*. Ich pełna treść dostępna jest na stronie internetowej www.coe.org.pl. 

Wątpliwości przy tym projekcie jest więcej, niespójności przyprawiają o zawrót głowy. Poruszona tu kwestia została jednak zupełnie pominięta w jego uzasadnieniu, choć naraża nas na zarzut naruszenia Konwencji. Można natomiast zeń wywnioskować, że przyczynkiem do proponowanych zmian było głośne orzeczenie Sądu Najwyższego sprzed dwóch lat (sygn. akt IV KK 174/07). Stwierdzono w nim, że „(…) wydawanie w formie elektronicznej prasy w

Internecie musi być rejestrowane”. Szkoda tylko, że minister nie zauważył, iż oparł się na postanowieniu, od którego zdystansował się nawet rzecznik tego Sądu. Przypomniał wówczas, że w polskim porządku prawnym orzeczenie sądowe wiąże wyłącznie w konkretnej sprawie, w której zapadło.

Z uznaniem natomiast należy odnotować, że na wątpliwości prawne - także konstytucyjne -zwrócił już oficjalnie uwagę Rzecznik Praw Obywatelskich (http://www.rpo.gov.pl/pliki/12459394690.pdf). 

Magdalena Jungnikiel 
 

^{* Sprawy: Sokołowski v. Polska (skarga nr 75955/01; wyrok z 29 marca 2005 r.), Malisiewicz-Gąsior v. Polska (skarga nr 43797/98; wyrok z 6 kwietnia 2006), Dąbrowski v. Polska (skarga nr 18235/02; wyrok z 19 grudnia 2006r.), Kwiecień v. Polska (skarga numer 51744/99; wyrok z 9 stycznia 2007), Sanocki v. Polska (skarga nr 28949/03; wyrok z 17 października 2007).}