Roma Przybyłowska: Ciepło i spiż

„O czym wy mówicie? Czy ktoś z was był w takiej sytuacji? Choćby raz był tak głodny?“ – sztorcował indagujących go o pryncypia redaktorów. Odległych od niego przynajmniej o dwa pokolenia i o lata świetlne, dzielące od czasów mrocznych. To nieprzekazywalne. Jednak próbował - na odczepnego - ostatni dowódca ostatniej grupy Powstańców w getcie warszawskim.  Ale przede wszystkim lekarz, mędrzec, człowiek silny. Jego filozofia, daleka od religijnej motywacji, była bardziej lekarska i biologiczna. Zdaniem Marka Edelmana - człowiek w skrajnych sytuacjach ratuje się jako przedstawiciel gatunku – bity, głodny, chce przetrwać, choć umiera z wyniszczenia i tortur… A jednak: „W walce o przetrwanie chodzi o to, żeby być człowiekiem do samego końca, nawet  wbrew naturze.“    

Ludzi tej miary jest/było w ogóle nie wielu. Jeśli jakieś kategorie wyróżniają człowieka w sposób szczególny - to Marka Edelmana wyróżniały wszystkie: wymiar moralny, dzielność, obrona słabych i chorych, odwaga w obliczu prób ostatecznych, w obliczu śmierci i skrajnych zagrożeń, chorób, wojny i pogardy dla CZŁOWIEKA… Testowały go: okupacja, getto, powstanie w getcie, przywództwo grupy bojowej, potem walka z piekłem do ostatniej chwili. Co krok trudne wybory – odpowiedzialność za innych; przebijanie się płonącymi kanałami, żeby wyjść.. na posterunek niemiecki. Ale przedtem być ze skazanymi na zagladę, czuwać nad chorymi, pomagać wraz z innymi lekarzami – na ile to było możliwe. Wizja zagłady bez szansy, gdzie chodziło już tylko o to, żeby umrzeć godnie czy pomóc umrzeć innym i „zdążyć przed Panem Bogiem“ jak trafnie mówi tytuł eposu Hanny Krall.

Ale Marek z Bogiem się nie ścigał – na Boga się obraził. Skoro Ten „przyzwolił“ na bezmiar okrucieństwa, cynizmu, chorej nienawiści (np kopanie żywych, leżących na bruku kupek kości obleczonych skórą – w stadium skrajnego wycieńczenia głodem, czy główki dzieci, rozbijane o ścianę…). Tam nie było miejsca religię - wyjaśniał. Dokonał więc wyboru: „widać Go nie ma“.  

Na człowieka patrzył po lekarsku, jak na proces przemian, starzenie i odchodzenie…  Co wydawało się sprzeczne z jego humanizmem i ciepłem. Bywał zasadniczy, ale nie zaślepiało go ani zbyt kostyczne prawo, ani ideologia. Ujmował się za ludźmi, przeciw którym szczuto, prowadzono nagonki. Miał uczulenie  na fanatyzm i rodzącą się z niego nienawiść. Czy to wobec mniejszości, czy określonych narodów lub kultur. Nie godził się z nią – napatrzył się w jej twarz, nie schylając przed nią głowy. Niesprawiedliwość czasem doprowadzała go wprost do furii.  

Pamiętam jego gorącą i bardzo zasadniczą filipikę, w obronie dobrego imienia Polski, kiedy przypisywano nam obozy śmierci. Jego słowa liczyły się na świecie i były przyjmowane z szacunkiem. Jako człowiek, który doświadczył wszelkich prób i wszystkim sprostał – należał do nielicznych żywych pomników XX wieku – nagradzany i podziwiany.  

Choć nie trawił przejawów antysemityzmu i mógł wyjechać w świat, zwlaszcza po „zapaści“ kieleckiej, która jego zdaniem żle wróżyła, nie zabrał się z rodziną i przyjaciółmi – został. W kraju, któremu oddał całe swoje mądre i bohaterskie życie. W kraju, w którym się nawet nie urodził (bo w Homlu), ale gdzie od dziecka żył, studiował, miał przyjaciół. Gdzie kładł głowę pod topór, walcząc o człowieka i jego prawa, o lepszą Polskę… I zawsze potrafił wygarnąć, komu trzeba. Tak do ostatniej chwili. Czuł się Polakiem i Żydem – bundowcem. W czasach komuny był w opozycji demokratycznej, należał do  KOR – podtrzymywał głodujących w czasie protestów. Od początku działał w „Solidarności“, był internowany, pełnił wiele ważnych funkcji, był członkiem Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie i przy Okrągłym Stole - przeżył wspólnie cud odzyskania wolności i demokracji. Ale jej -  tak jak ludziom - stawiał wysokie wymagania.  

Przede wszystkim był lekarzem - w szerokim tego słowa znaczeniu: ciała i duszy. Leczył człowieka, nie pacjenta. Świetny diagnosta, który rozumiał chorego, a nie tylko chorobę. I człowiek – silny. Od dr Szwajgerowej - która z nim współpracowała w getcie, lecząc dzieci -  słyszałam, jak bardzo była im potrzebna ta jego siła ducha. Zwłaszcza, kiedy przyszedł czas potwornie trudnych decyzji i dzieciom trzeba było ulżyć w cierpieniu… Aby „zdążyć przed Panem Bogiem“, oszczędzić im ostatniej grozy i jatki, podali im - truciznę. Niczego więcej dla nich zrobić już nie mogli. Ciężko chore, nie mogłyby nawet podjąć próby ucieczki.  Dał swoiste „odpuszczenie“, a później, w ostatnim już akcie - rozkaz próby wyjścia…  

W czasie stanu wojennego ratował wiele innych znanych mi osób, choć nie udało się uratować Gajki Kuroniowej, którą leczył i którą opiekował się czule do końca, po szpitalu w jego własnym domu (Jacek był w więzieniu i został zwolniony tylko na jej pogrzeb). Jego zdaniem nadzieja potrzebna jest choremu nawet w fazie terminalnej. Toteż nie skąpił jej pociechy na swój szorstkawy sposób: „Kiepskie masz płuca, na Giewont już nie pójdziesz, ale ja mam nie lepsze – będziesz chodziła wolno jak ja“. Był jedynym w swoim rodzaju człowiekiem na czasy trudne, na niebezpieczeństwa i zagrożenia. Miał tę szczególną właściwość, że ludzie czuli się z nim bezpiecznie. Nawet w terminalnych momentach. Pogodny, silny i wyrozumiały, dawał poczucie bezpieczeństwa - co paradoksalne  - nawet wtedy, gdy zbliżała się przeprawa ostateczna.  Przechodzących na drugą stronę Styksu przeprawiał niczym „dobry Charon“ – jak go określiła Hanna Krall – martwiąc się, jak to będzie, kiedy go zabraknie?   

Sam poszedł  w pustkę nieistnienia, nie licząc na nagrodę… i bez oczekiwań  na lepszy świat. Temu światu stawiał wysokie wymagania i bez taryfy ulgowej. Sam zdał wszystkie egzaminy, jakie los i ludzkie okrucieństwo potrafiły zgotować. Także w powstaniu w getcie, które – jak mówił - nie miało żadnych szans, było tylko walką o godną śmierć.  

Miał własny kodeks wysokich wymagań, ale bardzo ludzki. Modyfikowany do istoty człowieczeństwa. Nie ten konwencjonalny, pełen paragrafów i hipokryzji (budziła w nim furię), ale ten przydatny na czasy trudne, kiedy ludzie sprawdzają swoją wartość i siłę charakteru. Za wielkimi słowami raczej nie przepadał, kwitował je sarkazmem. Może nam je wybaczy. Wszystko, co nam pozostało, to niedościgły wzorzec i porcja dumy, że był tu z nami w najważniejszych momentach historii, ze swoją siłą, odwagą i prawością - jeden z najważniejszych Polaków i ludzi XX wieku.

Roma Przybyłowska