Roma Przybyłowska: Piękny umysł

Najpierw poznałam Jej siostrę, Hankę Skarżankę – która obok świetnego aktorstwa – prezentowała królewską kobiecość i wielką urodę. Od samej p. Barbary usłyszałam, że o siostrach mówiono: „Są dwie Skarżanki: jedna piękna, druga mądra“. Ale na zdjeciach, które się uchowały z młodości widac bylo dorodną ładną dziewczynę.  

Barbara nie tylko nosiła sam rdzeń  nazwiska bez panieńskiej końcówki, była również poza światem damskich kokieterii i wszelkich upiększeń. Nie to że surowa, czy ascetyczna. Broń Boże. Bywala duszą dobrego towarzystwa, z olbrzymim poczuciem humoru, a w dziedzinie szlachetnych trunków mogła być kiperem - byle w dobrej kompanii. Silna osobowość, intelekt jak brzytwa i filozofia, w której toczy się wieczny dyskurs nad sensem bytu i sposobem jego realizacji, która według Niej jest też formą kreacji i właściwym dopełnieniem bytu. Nie w jednym wymiarze, bo odbitym w świecie realnym i w przestrzeni metafizycznej… Bez żadnych łatwych formułek. Taki był Jej świat. Ale bardzo ludzki. Tyle, że bez żadnych ozdobników, finfiluszków i niepotrzebnych „szumów“ czy „śmiecia“. Jako filozof i jako człowiek – przy wszystkich różnicach życiorysu – duchem i przyjaźnią bliska była temu, co reprezentował Leszek Kołakowski.

Życie (które wbrew pozorom potrafiła smakować) i Historia (jak nazywamy sprawców cierpień narodów) stawiały Ją wobec najtrudniejszych prób egzystencjalnych i moralnych. Przetrwała 10 lat gułagu (ze wszystki jego doświadczeniami) za konspirację niepodległościową w Wilnie czasów młodzieńczych (NKWD, na szczęście, nie rozszyfrował Jej stanowiska w podziemiu), przeżyła inne wojenne udręki, utratę bliskich. Potem całe lata ograniczanej suwerenności uczonych, zwłaszcza w naukach społecznych - kiedy zachowała pełną niezależność jako jeden z najważniejszych jej filarów  w środowiskach naukowych i twórczych.

Na własnej skórze zaznała, co to „system“, z wszystkimi zasadzkami i wygrala z nim moralnie. Nie miała ani „ideologicznych katarów“ ani żadnych wątpliwości. Nie miała też w sobie cienia nienawiści, uważając ją za niegodną człowieka myślącego i człowieka w ogóle.

Niezwykle otwarta w sądach, bacznie obserwowała nie tylko nasze trudne i pełne błędów przygody z wolnością Rzadko się odzywała, ale kiedy zabierała głos – było to zawsze coś ważnego o dużym ciężarze gatunkowym i etycznym. Choćby ta przestroga z 2005 r.: „Na nienawiści nigdy niczego nie zbudowano. Ona chce tylko rozliczyć, zniszczyć, poniżyć zwłaszcza tych, w których dostrzega głównych nieprzyjaciół“.

Nigdy by nie pozowała na profil z brązu czy na cokół. Ona tam po prostu była, bez widowiskowych efektów. W ważnych sprawach - bezkompromisowa - po obraźliwym odezwaniu się wysokiego urzędnika RP na temat odznaczonych zrezygnowała z pozycji kanclerza kapituły orderu Orła Białego. Tak jak nie miała wahań, znacznie wczezsniej, gdy przyszło do ostatecznej rozprawy z systemem w czasie stanu wojennego i post-wojennego. Wóówczas postawa środowisk intelektualnych, coraz liczniejszych i bardziej zintegrowanych, miała w bilansie sił olbrzymie polityczne znaczenie. Przewodniczący samorzutnie utworzonego Komitetu Porozumiewawczego Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych – profesor Klemens Szaniawski, w pojęciu władz „dyktator“, zapytany przeze mnie, kogo najwyżej ceni w naszym kręgu jako przedstawiciela IFiS-u i jako autorytet moralny – odpowiedział bez  wahania: Barbarę.

Zbierało mi się na poważną  rozmowę z panią Barbarą o naszej kondycji AD 2009 dla tej witryny… Nie zdążyłam. Cieszę się, że udało się to - jak wiele innych rozmów - Katarzynie Janowskiej, która zrobiła z Nią wywiad rzekę p.t. „Innego końca świata nie będzie“. Książka już podobno jest w księgarniach i niecierpliwie na nią czekam. To przedłuży życie tej „damie polskiej myśli“ – jak Ją określiła autorka. Taaaki życiorys, a zwłaszcza to, o czym i jak myśli (upieram się przy czasie teraźniejszym) Barbara Skarga, nie może umknąć nikomu, kto ma aspiracje intelektualne i ciekawość ludziwiększego formatu.

Dziś trochę zwiększyła do nas swój dystans, ale „swoje sobie myśli“ i towarzyszy nam, choćby w ten sposób, że zostawiła za sobą łączącą nas smugę wciąż żywych rozważań. Obecna choćby w ten sposób, że nie raz będziemy się zastanawiali, co by ONA o tym pomyślała...  

Roma Przybyłowska