Aleksander W. Lipatow: Jak wyjaśnić nietożsamość Rosji i władzy rosyjskiej

Próby zrozumienia rozwijającej się na naszych oczach historii Rosji postsowieckiej niezmiennie nasuwają owe „między” z tytułu mojej książki: ta uszczuplona po zapaści Imperium, ale nadal wielka przestrzeń nie może oderwać się od swojej dziejowej przeszłości samodzierżawia i totalitaryzmu, ażeby wejść we współczesność Europy demokracji i liberalizmu.(…).

Historia to bynajmniej nie przeszłość zamknięta w minionych czasach. Kryje się ona również w tym, co dzieje się tu i teraz, jako organiczna część składowa współczesności (chodzi o takie jej przejawy, jak kultura, mentalność, system polityczny, wyobrażenia o państwie i prawie, wreszcie poczucie tożsamości własnej). Stąd w miarę trafne zrozumienie współczesności wymaga jej ujęcia jako kolejnego ogniwa ciągłości historycznej (…).

Zastosowanie takiej optyki badawczej prowadzi ku zróżnicowanej wizji Rosji i Rosjan oraz rewizji samego pojęcia „Rosja”. Spojrzenie przez taki pryzmat wyraźnie ujawnia „rozdwojenie” obiektu: ukazuje istnienie Rosji i Władzy Rosyjskiej. Pierwsza to naród, jego język, kultura, obyczaje, wielka sztuka rosyjska, to ziemia rodzinna, rodzime krajobrazy i te nasze ukochane brzozy. Ta druga to od samych swoich moskiewskich początków państwo wyalienowane z własnego narodu.

Taka wizja i wynikające z niej założenie wymaga użycia wielkich liter w zapisaniu pojęcia „Władza Rosyjska” – jako umownego oznaczenia państwa. Pojęcie „Rosja” w takim kontekście to nazwa kraju. Jeśli potocznie (i nie tylko) utożsamia się państwo i kraj, reżim i naród, rząd i społeczeństwo (wewnętrznie zróżnicowane, składające się z warstw społeczeństwa upaństwowionego, społeczeństwa obywatelskiego i ludu), nie sprzyja to rozumieniu tych bytów w istocie swojej osobnych, aczkolwiek powiązanych ze sobą. Dlatego użyłem neologizmu „nietożsamość”, by określić i te części składowe, i wiążące je zmienne relacje, systemowo różne, kulturowo zróżnicowane i historycznie, czyli to, co stanowi wewnętrznie zróżnicowaną całość zarówno rosyjskiej egzystencji, jak i samej rosyjskiej esencji.

Rozstęp między Rosją właściwą a Władzą Rosyjską rodził towarzyszące całej rosyjskiej historii bunty ludowe, kozackie, wojskowe oraz powstania i rewolucje. Rosja nie tylko cierpiała od Władzy Rosyjskiej, ale i przeciwstawiała się jej. Władza Rosyjska, nigdy nie podbita z zewnątrz, kruszyła się, ulegając niszczeniu od wewnątrz – przez Rosję właśnie. Był to naturalny skutek i logiczna konsekwencja samej istoty Władzy Rosyjskiej, jej kultury politycznej, stylu funkcjonowania i polityki wewnętrznej: nie potrzebowała i nie uważała za potrzebne nawiązywania dialogu z Rosją, nie zniżała się do wspólnej z Rosją płaszczyzny egzystencji ogólnonarodowej, stawiając na swoją bezwzględną siłę zarówno wobec swoich, jak i obcych. Stąd ponura mądrość ludowa Rosji: „Bij swoich, żeby obcy się bali”.

Przejąwszy system rządzenia wraz z właściwą mu kulturą polityczną od swoich mongolsko-tatarskich zdobywców, Moskwa stworzyła swoje państwo, niszcząc następnie nie tylko potęgę swej nauczycielki, Złotej Ordy, ale i republikańską alternatywę Nowogrodu i Pskowa. Wybijając się na niepodległość, Moskwa wywalczyła niepodległość dla państwa, czyli dla siebie, naród rosyjski pozostawiając nadal ubezwłasnowolnionym. Stąd – od samego początku – Władza Rosyjska była jedynym podmiotem i jednocześnie substancją historii rosyjskiej. Jej samoistny byt zniewalał zarówno naród rosyjski, jak i jego podbitych przez tę samą Władzę sąsiadów.

Uświadomiony sobie przez Władzę Rosyjską sens istnienia to jej własne i władcze istnienie, zaś cel naczelny – własna samowystarczalność, polegająca na sile zarówno wobec swoich, jak i obcych. Stąd naczelną wartością stała się wielkomocarstwowość – to samozadowolenie, ta duma i pycha Władzy Rosyjskiej, za którą kryło się zniewolenie, łącznie z samą Rosją podbitych państw i narodów, oraz poniżająca egzystencja samych Rosjan (jak jeszcze w XIX wieku stwierdził wybitny historyk rosyjski W. Kluczewski – „państwo pęczniało, naród nędzniał”). Stąd stałe i ciągłe w obronie własnej niszczenie przez państwo woli i wolności ludu, zaś później również dążeń społeczeństwa obywatelskiego, które kształtowało się w procesie okcydentalizacji, przyspieszonej reformami Piotra I i Katarzyny II.

Manipulując świadomością narodową we wszystkich jej przejawach (również duchowych, gdyż Cerkiew została przekształcona w komórkę państwową), Władza Rosyjska rozbijała Rosję, tworząc społeczeństwo upaństwowione, usuwając poza nie społeczeństwo obywatelskie, a także lud. Ostatnim ogniwem manipulacji był bolszewicki program rewolucji kulturalnej i totalitarne tworzenie „narodu radzieckiego”, oraz – w miejsce zniszczonej inteligencji rosyjskiej, uosobiającej społeczeństwo obywatelskie w wersji rosyjskiej – „inteligencji radzieckiej”. Wynikiem był z jednej strony fenomen, nazwany homo sovieticus, z drugiej - sprzeciw wobec kolejnej reinkarnacji Władzy Rosyjskiej. Wewnętrzna degradacja tej Władzy i związana z tym pasywność społeczeństwa upaństwowionego doprowadziła do kolejnej zapaści zmodernizowanego przez bolszewizm systemu Władzy Rosyjskiej. Nie była to jednak jej zagłada.

Obecna Władza Rosyjska i obecna Rosja są dziedzicami swoich przeszłości. I to tworzy wewnętrzne napięcia w obecnej Federacji Rosyjskiej, nadal wytyczając drogi wedle tych przeszłości i jednocześnie tworząc bezdroża, po których błąka się owa urzekająca Zachód „dusza rosyjska”. Ta „dusza rosyjska”, ciągle tłumiona przez despocję, pozostaje wewnętrznie rozdarta pomiędzy fatalistyczną pokorą a – w okresach wyczerpania się cierpliwości – gwałtownym i bezwzględnym, jak sama ta despocja, sprzeciwem (Puszkin: „bunt rosyjski bezmyślny i bezlitosny”). Umęczona miotaniem się pomiędzy zniewalającą potęgą Władzy Rosyjskiej a zauroczeniem ową potęgą, gnębiącą zarówno swoich, jak i obcych, „dusza rosyjska” rozdwoiła się w podwójnym poczuciu osamotnienia we własnym kraju wobec obcości rządu i – z drugiej strony - wobec podporządkowanej rządowi Cerkwi, z uczuciem opuszczenia duchowego (smutna mądrość ludowa: „car daleko, Bóg wysoko”). Znajdowała ta „dusza rosyjska” ukojenie w przywiązaniu do ziemi ruskiej, w miłości do swoich niezmierzonych (nie ograniczonych jak byt codzienny) przestrzeni, rodzinnych krajobrazów, obyczajów, układów, tradycji kulturowej – tego wszystkiego, co od prawieków żywiło i zasilało niewysłowione pragnienie woli. To w mentalności rosyjskiej jest czymś innym i nieporównywalnie większym niż „wola” w zracjonalizowanej i ukształtowanej w oparciu o prawo kulturze łacińskiej Europy, oraz znacznie pojemniejszym, gdyż niepodzielnie łączy „wolę” i „wolność”. Powstała, wyrosła i egzystująca jako wynik bezprawia ze strony Władzy Rosyjskiej stanowi ona tego bezprawia rosyjskie zaprzeczenie narodowe. Będąc lustrzanym odbiciem państwowego bezprawia jest jak to bezprawie nieujarzmione i bezkresne. Wygląda to jakby ucieleśniała myśl–wezwanie polskiego Wieszcza: „gwałt niech się gwałtem odciska”.

Ta wola jako żywiołowa i nie zracjonalizowana esencja rosyjskości stanowi przeciwwagę zracjonalizowanej, utylitarnej i zamkniętej w sobie rosyjskiej państwowości.

Filozofowie i ideologowie na różne sposoby formułowali i nadal próbują sformułować „ideę rosyjską”. Sądzę, że w liczbie pojedynczej jej nie ma. Są dwie prawdy rosyjskie, dwie rosyjskie idee – idea Rosyjskiej Władzy i idea narodu rosyjskiego. Do dziś nie dają się one pogodzić. W liczbie pojedynczej idea rosyjska może powstać albo w wyniku absolutnego upaństwowienia społeczeństwa (co do tej pory nie udawało się nawet przy zastosowaniu bestialskich metod totalitaryzmu), albo w wyniku zapaści lub takiej transformacji wyalienowanej Władzy Rosyjskiej, która doprowadzi do historycznie ukształtowanego i sprawdzonego przez historię systemu demokracji, kiedy to reżimowy monolog ustąpi miejsca dialogowi pomiędzy państwem a społeczeństwem.

Rosja dzisiejsza zatrzymała się na rozdrożu swych dziejów. Obecny reżim, jeśli spojrzymy w przeszłość Imperium z teraźniejszością Europy w tle, próbuje poprzez koncept „pionu władzy” zrealizować swój pomysł na odnowienie imperialnej potęgi (określenie imperium znów robi zawrotną karierę w leksykonach oficjalnej ideologii i nacjonalistyczno-szowinistycznych ugrupowań). Taki projekt, obarczony całą tradycją politycznej myśli Władzy Rosyjskiej, nie uwzględnia realiów ponowoczesnego świata - zakrawa na skrzyżowanie węża z jeżem. Nie da się uzdrowić ekonomiki, stworzyć nowoczesnej gospodarki, a więc i podnieść poziomu życia, bez uzdrowienia chorej od wieków na imperialność Władzy Rosyjskiej, która onegdaj i dziś nie potrafiła zagospodarować zdobytych przestrzeni i stworzyć ludzkich warunków życia dla większości swych obywateli. Stąd owa kolejna, odgórna modernizacja na przestrzeniach rosyjskich ponownie wchodzi w kolizję z bezbrzeżną jak owe rosyjskie przestrzenie wolą. Nie wyartykułowana i nie zracjonalizowana, i dlatego nie mająca określonych granic i uświadomionych ograniczeń, nadal stanowi ona nieprzewidywalną przeciwwagę zadufanej w sobie, nadal monologującej Władzy Rosyjskiej. Ów iście rosyjski żywioł niespodziewanie i ciągle ujawnia się jako podświadomy opór i nieuświadomiony sprzeciw jednostek i zbiorowości wobec tradycyjnego bezprawia rosyjskiego i wobec obojętności elity rządzącej na ludzkie losy.

Te historyczne antynomie rosyjskie, wewnętrzny dramat Rosji jako wynik jej historycznego rozdarcia, same pokręcone dzieje tożsamości rosyjskiej – to wszystko znajduje się poza świadomością zachodnich miłośników „duszy rosyjskiej”. Ujmują rosyjskość literacko, teatralnie i karnawałowo. Z tego powodu w swoich zewnętrznych przejawach jest ona dla nich tak pociągająca, ekscytująca, niezwykła i ekstrawagancka na tle uporządkowanej, przewidywalnej, wygładzonej i zrównoważonej egzystencji własnej.

Racjonalistycznemu myśleniu zachodnioeuropejskiemu wymyka się historyczne rozdarcie rosyjskiej mentalności, wymykają mu się również sprzeczne ze sobą żywioły rosyjskiej świadomości, stworzone i odtwarzane przez dwie Rosje – Rosję władzy i Rosję narodu – w następstwie wewnętrznego rosyjskiego podziału, rozdwojenia kultury rosyjskiej i głębokiego pęknięcia samej historii rosyjskiej – całej jej dawnej i niedawnej przeszłości, jak i jej teraźniejszości.

Obecnie, po rozchełstaniu rządów jelcynowskich, reżim putinowski wprowadza w życie tradycyjne stereotypy kultury politycznej i systemu władzy. Jest to kolejny przejaw typowego dla historii Władzy Rosyjskiej sposobu trwania w czasie – nie liniowego, lecz wahadłowego (od kolejnych „odwilży” do kolejnych „zamrożeń”). Swoją drogą, potwierdza to krytykowaną ostro (nie tyle na podstawach naukowych, ile ideologicznych) koncepcję „rosyjskiego systemu” J.S.Piwowarowa i A.I.Firsowa, według których demiurgiem rosyjskiej historii jest Władza Rosyjska. A więc znów przyszły ograniczenia swobód demokratycznych, praw konstytucyjnych, ożyły próby tworzenia społeczeństwa upaństwowionego i urzekania obywatela, znanego jako homo sovieticus, sławetną ideą wielkomocarstwową w kraju, gdzie – według obliczeń z 2005 roku – co najmniej 60 procent ludności żyje poniżej minimum socjalnego.

Władza Rosyjska straszy zewnętrzny świat, odgrzebując własną tradycję. Stanowi jednak zagrożenie przede wszystkim dla Rosji. Ale również i dla samej tej władzy, bliskiej wyczerpania materialnych zasobów swego istnienia (o czym przekonująco pisał między innymi J. S. Piwowarow).

W oczach świata Władza Rosyjska ciągle kompromituje ubezwłasnowolnioną przez siebie Rosję. Natomiast Rosja, która w warstwach społeczeństwa obywatelskiego i ludu bynajmniej z Rosyjską Władzą nie jest tożsama, ratuje godność rosyjską i rosyjską kulturę, którą przechowuje i tworzy, przed Władza Rosyjską. A ta ciągle szuka, jeśli zaś nie znajduje, to wymyśla kolejnych wrogów, aby odwrócić uwagę Rosji od „przeklętych problemów rosyjskich”, by skupić i mobilizować Rosję do utrzymywania stanu posiadania elity władzy i wzmacniania systemu państwowego nie dla obywateli, lecz ich kosztem.

Ten splot rosyjskich zagadnień i powikłań rosyjskiej tożsamości staram się, w miarę swych możliwości, rozwikłać w tej książce („Rosja dzisiejsza – między przeszłością a teraźniejszością”), przybliżając polskim Czytelnikom pewne problemy rosyjskie i rozjaśniając wizerunek innej Rosji, ukrytej za tą Rosją, która tak dała się we znaki zarówno Polakom, jak samym Rosjanom.